Market alışverişinin ardından çoğu kişinin önemsemeden cebine attığı fişler, son dönemde sosyal medyada tartışma konusu oldu. Bazı paylaşımlarda fişlere dokunmanın kısırlığa, hormonal dengesizliğe ve testosteron seviyesinin düşmesine neden olabileceği öne sürüldü. Ancak bilim insanları, mevcut kanıtların tüketicilerin paniğe kapılmasını gerektirmediğini belirtiyor.
Sosyal medyada son aylarda fişlerle ilgili çok sayıda paylaşım yapılırken, bazı videolarda “Fişlere dokunmak bir gün bebek sahibi olma yeteneğinize zarar verebilir” ve “Bunlar sizi mahvedecek” gibi iddialar yer aldı. TikTok'ta yaklaşık 2 bin 500 paylaşımda da “Fişlere asla dokunmam” ifadesinin kullanıldığı bir ses kaydı paylaşıldı.
Fişlerdeki kimyasallarla ilgili endişeler, dünya genelinde milyonlarca kişi tarafından takip edilen “Diary of a CEO” podcast'inin bir konuğu tarafından da gündeme getirildi.
FİŞLERDE NEDEN BPA KULLANILIYOR?
Endişelerin temelinde, fişlerin çoğunlukla termal kağıda basılması ve bu kağıtlarda bisfenol A, yani BPA adı verilen kimyasalın kullanılabilmesi bulunuyor.
Modern termal yazıcılarda mürekkep yerine ısı kullanılıyor. Kağıdın üzerindeki BPA içeren kaplama, yazıcının yüksek sıcaklığıyla reaksiyona girerek siyaha dönüşüyor ve böylece harf ve rakamlar ortaya çıkıyor.
Dünya Sağlık Örgütü'ne (WHO) göre BPA, hormon sistemini etkileyebilen ve doğurganlığın azalmasıyla ilişkilendirilen endokrin bozucu bir kimyasal olarak değerlendiriliyor.
Ancak BBC Dünya Servisi'ne konuşan bilim insanları, fişlere kısa süreli temasın ciddi bir sağlık riski oluşturduğuna ilişkin yeterli kanıt bulunmadığını ifade ediyor.
BPA DOĞURGANLIĞI ETKİLİYOR MU?
BFişler, 1960'lardan beri plastik su şişelerinde ve konserve kutularında da kullanılan BPA adlı kimyasal bileşik ile işlem görüyor.
Modern fiş yazıcıları mürekkep yerine ısı kullanıyor. BPA kaplaması, yazıcının yüksek ısısına tepki vererek kağıdı siyaha çeviriyor ve harf ve rakamları anında yazdırıyor.
Ancak insan testis dokusu kullanılarak yapılan laboratuvar deneylerinde, BPA'nın testosteron üretimini azalttığı görüldü. Diğer araştırmalar, anne karnında bu bileşiklere maruz kalma ile erkek çocuklarda üreme kusurları arasında bir ilişki buldu.
Londra'daki St Mary's ve Hammersmith Hastaneleri'nde üreme endokrinolojisi uzmanı olarak görev yapan Prof. Channa Jayasena, doğurganlık kliniğine başvuran bazı hastaların BPA konusunda endişelerini dile getirdiğini belirtiyor.
Jayasena, konuyla ilgili "Çiftler genellikle sağlıklarının her yönüyle gerçekten ilgileniyorlar. Arınmak ve detoks yapmak istiyorlar ve bu da plastikten kaçınmayı kapsayabilir" ifadelerini kullandı.
BPA gibi endokrin bozucu kimyasalların doğurganlığı etkileyebileceğine dair giderek artan kanıtların olduğunu kabul ettiğini belirtiyor.
Ancak bu çalışmaların hala büyük soruları cevapsız bıraktığını söylüyor.
Örneğin, bu etkilerin görülmesi için bir kişinin ne kadar BPA'ya maruz kalması gerektiğinin bilinmesi gerekiyor. Jayasena, "Elbette, benim bakış açımdan, bunlar potansiyel bir sağlık riski oluşturuyor" diyor.
FİŞTEN BPA VÜCUDA GEÇİYOR MU?
2014 yılında yapılan bir araştırmada BPA'nın cilt yoluyla emilebildiği ve el dezenfektanı kullanıldıktan sonra termal fişe dokunmanın emilimi artırabildiği öne sürüldü.
Ancak Melbourne'deki RMIT Üniversitesi'nden kimya profesörü Oliver Jones, burada asıl önemli noktanın yalnızca kimyasalın varlığı değil, maruz kalınan miktar olduğunu söylüyor.
Jones, BPA maruziyetini alkol tüketimine benzeterek tek bir fişte bulunan düşük miktardaki BPA'nın sağlık üzerinde önemli bir etki oluşturmasının muhtemel olmadığını ifade ediyor.
"Doğrusu, fişi yeseniz bile sorun yaratacak bir konsantrasyon artışı olmaz diye düşünüyorum" diyor.
KASİYERLER İÇİN RİSK DAHA MI YÜKSEK?
Fişlerle gün boyunca temas eden kasiyerler açısından ise daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyuluyor.
Prof. Jayasena, mesleki veya çevresel yollarla endokrin bozucu kimyasallara yüksek düzeyde maruz kalmanın doğurganlığı nasıl etkilediğinin henüz tam olarak ortaya konulmadığını belirtiyor.
“Kısırlık kliniğine akın eden çok sayıda kasiyer görmedim” diyen Jayasena, mevcut verilerin bu konuda kesin bir sonuca ulaşmak için yeterli olmadığını vurguluyor.
AVRUPA'DA BPA KULLANIMI YASAK
BPA içeren termal fişler Avrupa Birliği ve İngiltere'de yasaklandı. Japonya ve Güney Kore'de de BPA'nın kullanımının aşamalı olarak azaltıldığı belirtiliyor.
Ancak bazı üreticiler BPA'nın yerine Bisfenol S (BPS) kullanmaya başladı.
Prof. Oliver Jones, BPS'nin BPA'ya oldukça benzer bir kimyasal olduğunu belirterek, bu maddeyle ilgili BPA kadar kapsamlı kanıt bulunmadığını ifade ediyor. Buna rağmen mevcut değerlendirmesine göre riskin genel olarak düşük olduğunu söylüyor.
FİŞLERE DOKUNMAKTAN KAÇINMALI MI?
Uzmanlara göre fişlerle temas konusunda endişe duyan kişiler, e-fiş tercih ederek veya temas miktarını azaltarak maruziyeti sınırlayabilir. Ancak uzmanlar, günlük hayatta doğurganlığı korumak açısından fişlerden kaçınmaktan daha önemli faktörler bulunduğuna dikkat çekiyor.
Prof. Jayasena'ya göre sigarayı bırakmak, alkol tüketimini sınırlamak, düzenli egzersiz yapmak ve sağlıklı bir vücut kitle indeksini korumak üreme sağlığı açısından daha güçlü kanıtlara sahip önlemler arasında yer alıyor.
Jayasena, “Kontrol edebileceğimiz ve üreme sağlığı üzerinde kesin etkisi olan şeyler var, fişler ise bunlardan biri değil” değerlendirmesinde bulunuyor.
