Göbeklitepe'nin binlerce yıllık taşları, Karahantepe'nin gizemli heykelleri ve Reji Kilisesi'nin duvarları arasında bu kez sinemanın hikayeleri yankılandı. Beşinci yılına ulaşan Göbeklitepe Uluslararası Film Festivali, Şanlıurfa'nın kültür ve sanat hayatına açılan önemli bir kapı olmanın ötesinde, sanatın coğrafyaya ve imkânlara teslim olmaması gerektiğini de hatırlatıyor.
Bazı şehirler vardır, ilk karşılaşmada kendilerini anlatmazlar. Biraz dolaşmanız, sokaklarında kaybolmanız, gündüzünü ve gecesini ayrı ayrı görmeniz gerekir. Şanlıurfa benim için biraz böyle bir şehir oldu.
Göbeklitepe Uluslararası Film Festivali'nin beşinci yılında Urfa'daydım. İnsanlık tarihinin en eski yerleşim izlerinden birine ev sahipliği yapan bu coğrafyada, dünyanın farklı ülkelerinden gelen sinemacıların filmlerini izlemek, üzerine konuşmak ve aynı salonda buluşmak başlı başına anlamlıydı. Fakat bu yolculukta aklımda kalan yalnızca filmler olmadı. Şehrin kendisi, insanları, mimarisi, gecenin değişen yüzü ve sanatın burada nasıl bir karşılık bulabileceği üzerine de düşündüm.
Bir festivalin beşinci yılına ulaşması, özellikle kültür ve sanat organizasyonlarının devamlılık konusunda zorlandığı bir ülkede küçümsenecek bir başarı değil. Üstelik bu hikaye, 2018 yılında bir grup sinemacının bir araya gelerek kurduğu Göbeklitepe Kültür Sanat Derneği'nin hayaliyle başladı. İlk festival 2022'de düzenlendi ve 46 ülkeden 420 film başvurusu aldı. İlk yılında kısa film seçkileriyle yola çıkan organizasyon, ikinci yılında belgesel kategorisini de bünyesine kattı. Arkeoloji temalı belgeseller için oluşturulan Klaus Schmidt Ödülü ise festivalin bulunduğu coğrafyayla kurduğu bağı daha da güçlendirdi.
2023'te içerik alanını genişleten, 2024'te kültürel mirası odağına alan ve 2025'te ulusal ve uluslararası sinemacıları daha geniş bir buluşmada bir araya getiren festival, beşinci yılında yeni bir eşiğe ulaştı. Bu yılın odağında ise Taş Tepeler bölgesinin önemli keşiflerinden Sayburç vardı. Kurmaca filmlerden arkeoloji belgesellerine, söyleşilerden oyunculuk ustalık sınıflarına, sergilerden konserlere uzanan programıyla dört gün boyunca Şanlıurfa'da farklı sanat disiplinlerini buluşturdu.
Urfa'nın ortasında başka bir coğrafya: Reji Kilisesi
Festivalin gerçekleştirildiği Vali Kemalettin Gazezoğlu Kültür ve Sanat Merkezi, yani Reji Kilisesi, başlı başına bir hikaye. 1861 yılında Aziz Petrus ve Aziz Paulus adına inşa edilen, geçmişinde Süryani cemaatinin ibadet mekanı olarak önemli bir yere sahip olan bu yapı, zaman içinde farklı işlevler üstlenmiş. Bugün ise kültür ve sanat etkinliklerine ev sahipliği yapıyor.
Reji Kilisesi'ne giden sokaklara ilk adım attığımda kendimi bir anlığına Urfa'da değil, İspanya'da bir film setindeymişim gibi hissettim. Taş mimarisi, atmosferi ve tarihi dokusu, insana başka bir coğrafyanın kapısını aralıyor. Ardından dışarı çıkıp Urfa sokaklarına karıştığınızda bambaşka bir dünyaya geçiyorsunuz.
Özellikle gece olduğunda çarşıların, sokakların ve ışıkların yarattığı atmosfer değişiyor. Gündüz tanıdığınız şehir, karanlık çöktüğünde başka bir kimliğe bürünüyor. Bazı sokaklarda kendimi bambaşka bir coğrafyanın içindeymişim gibi hissettiğim anlar oldu. Şehrin gündüzüyle gecesi arasındaki bu keskin farklılık, Urfa'yı benim için daha da ilginç kıldı.
Bütün bu karşılaşmaların ortasında, tarihi bir kilisenin içinde film izlemek ise ayrı bir anlam taşıyor. Yüzyıllar boyunca farklı hikâyelere tanıklık etmiş duvarlar, şimdi dünyanın farklı köşelerinden gelen yönetmenlerin anlatılarına ev sahipliği yapıyor. Belki de festivalin en güzel taraflarından biri bu: Geçmişin mekanlarını geleceğin sanatına açmak.
Sinemanın ustaları, yeni hikâyeler ve ödüller
Beşinci yılın konukları arasında Türk sinemasının birbirinden değerli isimleri vardı. Meltem Cumbul ve Menderes Samancılar festivalin Onur Ödülleri'ne layık görülürken Erkan Can, Güven Kıraç, Mazlum Çimen, Derviş Zaim, Feyyaz Duman, Tunç Davut ve Gül Oğuz da Şanlıurfa'daki sinema buluşmasına katılan isimler arasındaydı. Dört gün boyunca yalnızca filmler değil, farklı kuşaklardan sinemacıların deneyimleri ve hikayeleri de buluştu.
Uluslararası yarışmada Güney Kore'den Hae Park imzalı Broken Dawn En İyi Film, İspanya'dan Jesús Cardiel'in Inmaculada filmi En İyi Yönetmen, İran'dan Bahador Zamani'nin DNA filmi ise En İyi Senaryo ödülünü kazandı. Ulusal kategoride Miray Kuyumcu'nun 326 filmi En İyi Film, Cemal İşnas'ın Hevraz filmi En İyi Yönetmen, Turgut Kanal'ın Mümeyyiz filmi En İyi Senaryo ödülüne değer görüldü. Arkeoloji temalı belgesel kategorisindeki Klaus Schmidt Ödülü ise İspanya yapımı Discovering Pompeii and Herculaneum belgeselinin oldu.
Festival Direktörü Mustafa Deniz Doğan'ın beş yıldır Şanlıurfa'da farklı kültürleri ve hikayeleri sinemanın evrensel diliyle buluşturma hedefini vurgulaması ve gelecek yıl daha geniş katılımlı bir organizasyon hayal ettiklerini paylaşması, bu yolculuğun gelenekselleşeceğini gösteriyor.
Göbeklitepe'den Karahantepe'ye: İnsanlığın ortak hafızası
Urfa'yı yalnızca gastronomisi, sıra geceleri ya da turistik rotaları üzerinden okumak, bu şehrin taşıdığı tarihsel ağırlığı eksik bırakır. Göbeklitepe, insanlık tarihine ilişkin bildiklerimizi değiştiren keşiflerden biri. Binlerce yıl öncesine uzanan anıtsal yapıları, T biçimli dikilitaşları ve sembolik dünyasıyla yalnızca arkeologların değil, insanın kendi geçmişini anlamaya çalışan herkesin ilgisini çekiyor.
Karahantepe ise bu büyük anlatının bir başka önemli durağı. Taş Tepeler Projesi kapsamında yürütülen çalışmalar, Neolitik dönemin insan topluluklarına, inançlarına, sanatsal üretimlerine ve yaşam biçimlerine ilişkin yeni bilgiler sunuyor. Sayburç da bu tarihsel bütünlüğün önemli parçalarından biri.
İnsan, bu topraklarda dolaşırken ister istemez aynı soruya dönüyor: Binlerce yıl önce burada yaşayan insanlar neyi anlatmak, neyi kayda geçirmek, hangi duyguyu geleceğe taşımak istemişti? Belki de sanatın başlangıcına dair en güzel sorulardan biri bu.
Bugün bir yönetmen kamerasını bir insanın yüzüne çevirdiğinde, binlerce yıl önce bir başka insanın taşa kazıdığı işaretle aynı ihtiyacın peşinde olabilir: İz bırakmak, anlatmak ve kendinden sonrakilere bir şey ulaştırmak. Göbeklitepe'nin taşlarıyla sinemanın görüntüleri arasında kurduğum bağ biraz da buradan geliyor.
Bir festivalin değeri kaç film gösterdiğiyle sınırlı değil
Göbeklitepe Film Festivali'nin beşinci yılına gelmiş olması elbette önemli. Ancak bundan sonrasına dair daha büyük bir sorumluluk da taşıyor. Bir festivalin başarısı yalnızca kaç ülkeden film kabul ettiği, kaç yönetmeni ağırladığı ya da kaç etkinlik düzenlediğiyle ölçülmemeli. Asıl mesele, bulunduğu şehirde nasıl bir kültürel etki yarattığı ve bu etkinin festival günleri sona erdiğinde de devam edip etmediği.
Festivalin ilk yıllarından itibaren finalist ve ödüllü filmleri okullarda göstererek çocukları sinemayla buluşturma hedefi bulunması bu açıdan çok değerli. Çünkü bir çocuğun hayatında ilk kez bir kısa film izlemesinin, bir yönetmenin hikayesiyle karşılaşmasının ya da sinema üzerine bir söyleşiye katılmasının neye dönüşeceğini önceden bilemeyiz.
Belki o çocuklardan biri yıllar sonra yönetmen olacak. Belki bir başkası sinema yazarı, oyuncu, görüntü yönetmeni ya da yalnızca iyi bir sinemasever olarak hayatına devam edecek. Belki de bir filmden yalnızca tek bir kare aklında kalacak ve o görüntü, dünyaya bakışını değiştirecek. Bütün mesele biraz da burada.
Sanatın insan hayatına dokunması için mutlaka büyük şehirlerde, büyük salonlarda ya da büyük bütçeli organizasyonlarda var olması gerekmiyor. Bazen küçük bir salonda izlenen on dakikalık bir film, insanın yıllarca taşıyacağı bir duygunun başlangıcı olabilir.
Bu nedenle Göbeklitepe gibi uluslararası bir değerin adını taşıyan festivalin yalnızca turizm ve şehir tanıtımı başlığı altında değerlendirilmemesi gerektiğini düşünüyorum. Urfa'nın kendi sinema izleyicisini yetiştirmesi, yerel sinemacıların desteklenmesi, gençlerin üretim süreçlerine dâhil edilmesi ve festivalin yıl boyunca devam eden eğitim programları oluşturması, gelecek yılların en önemli kazanımları olabilir.
Uzun metrajlı yapımların daha geniş ölçekte programa dâhil edilmesi, uluslararası ortaklıkların geliştirilmesi ve festivalin bağımsız sinemacılar için kalıcı bir buluşma alanına dönüşmesi de bu yolculuğun doğal devamı olmalı.
Atatürk'ün sanat anlayışından bugüne kalan sorumluluk
Mustafa Kemal Atatürk'ün cumhuriyeti inşa ederken kültür ve sanata verdiği önem, bugün de üzerinde düşünmemiz gereken temel meselelerden biri. Atatürk için çağdaşlaşma yalnızca siyasi ve ekonomik dönüşümden ibaret değildi. Sanatın, bilimin, eğitimin ve kültürel üretimin toplum hayatında güçlenmesi gerekiyordu. Sanatçıyı toplumun önünde bir değer olarak görmesi ve sanat kurumlarının gelişmesine verdiği destek, bu yaklaşımın önemli parçalarıydı.
Bugün bu anlayışı yeniden düşünürken sanatın yalnızca İstanbul, Ankara ya da İzmir gibi büyük merkezlerde üretilmesi ve tüketilmesi gerektiği yanılgısından uzaklaşmalıyız. Bir ülkenin kültürel gelişmişliği, sanatın en uzak yerleşimlerine ne kadar ulaşabildiğiyle de ilgilidir. Bir çocuğun yaşadığı şehirde bir film festivaline katılabilmesi, bir yönetmenle tanışabilmesi, bir sergi gezebilmesi ya da ilk kez bir konser salonuna girebilmesi de çağdaşlaşmanın gündelik hayattaki karşılığıdır. Sanatı merkezden çevreye taşımak değil, her yerde mümkün kılmak gerekiyor.
Bu yüzden Göbeklitepe Uluslararası Film Festivali gibi oluşumların desteklenerek devam etmesi, yalnızca Şanlıurfa için değil, Türkiye'nin kültür ve sanat geleceği için de önemli. Elbette bu destek yalnızca festival haftasında verilen katkılarla sınırlı kalmamalı. Yerel yönetimlerin, kamu kurumlarının, özel sektörün ve kültür sanat dünyasının ortak sorumluluğuyla uzun vadeli bir yapıya kavuşmalı.
Tarihin içinden geleceğe bakmak
Urfa'dan dönerken aklımda kalan şeylerden biri, bir şehrin bütün çelişkileriyle, farklı yüzleriyle ve katmanlarıyla ne kadar zengin olabileceğiydi. Bir yanda insanlık tarihinin binlerce yıllık izleri, diğer yanda bugünün sinemacıları, genç yönetmenler, oyuncular, müzisyenler ve sanatseverler… Bir tarafta taşlara kazınmış eski bir hafıza, diğer tarafta kameralarla kaydedilen yeni hikâyeler. Göbeklitepe'nin geçmişi, Karahantepe'nin henüz çözülmeyi bekleyen sırları ve Reji Kilisesi'nin bugüne ulaşan mimarisi arasında sinemanın kendisine bir yer açması tesadüf değil.
Beş yıldır bu buluşmayı mümkün kılan festival ekibinin, destek veren kurumların ve şehrin kültür sanat hayatına katkı sunan herkesin emeği kıymetli. Şimdi ihtiyaç duyulan şey, bu emeğin daha güçlü, daha sürdürülebilir ve daha kapsayıcı bir yapıyla gelecek yıllara taşınması. Çünkü bir festival birkaç gün sürer ama bir filmden geriye kalan duygu, bir söyleşide kurulan cümle ya da bir çocuğun sinemayla ilk karşılaşması ömür boyu sürebilir.
Belki de tarihin sıfır noktası olarak anılan bu topraklarda asıl mesele, yalnızca geçmişin izlerini korumak değil; geleceğe bırakacağımız yeni izleri de üretebilmek.
Urfa'dan bana kalan en güzel düşünce bu oldu: Sanatın ışığı, coğrafyanın en uzak köşesinde bile bir insanın hayatına dokunabilir. Yeter ki o ışığın yanmasına izin verelim.
Altın Gün’den Neşet Ertaş’a Saygı Duruşu
Anadolu’dan gelen izler dünya müziğinde de karşılığını bulmaya devam ediyor. Bu kültürel yolculuğun müzikteki karşılıklarından biri de 13 Kasım Cuma akşamı İstanbul’da yaşanacak. Altın Gün, tamamı Neşet Ertaş bestelerinden oluşan yeni albümü Garip ile Volkswagen Arena’da sahne alacak. Anadolu’nun köklü müzik mirasını psikedelik folk, rock ve funk tınılarıyla yeniden yorumlayan grubun bu buluşması, usta ozan Neşet Ertaş’a çağdaş bir müzikal saygı duruşu niteliğinde. Geçmişin seslerini bugünün dünyasına taşıyan bu yaklaşım, kültürel mirasın ancak yeniden yorumlandıkça ve yeni kuşaklarla buluştukça yaşayabildiğini bir kez daha hatırlatıyor.
Ankara’da sinema her yönüyle masaya yatırılıyor
Sinemada da benzer bir hareketlilik var. Dünya Kitle İletişimi Araştırma Vakfı tarafından 12–20 Kasım tarihleri arasında 37’nci kez düzenlenen Ankara Film Festivali, dokuz gün boyunca 63 filmi sinemaseverlerle buluşturuyor. Ulusal uzun metraj, belgesel ve kısa film yarışmalarının yanı sıra özel gösterimler, söyleşiler, paneller ve atölyelerle festival, sinemayı yalnızca izlenen değil, farklı yönleriyle tartışılan bir sanat alanı olarak ele alıyor. Festival programında ayrıca Alman yönetmen Doris Dörrie’nin ustalık sınıfı, yapay zekânın sinemaya etkisini ele alan söyleşiler ve oyuncuların çalışma koşullarına odaklanan paneller de bulunuyor. Ankara, bu dokuz gün boyunca sinemanın estetik, toplumsal ve teknolojik boyutlarının konuşulduğu önemli bir buluşma noktasına dönüşüyor.
Eskişehir’de sinemanın hareketi
Kasım ayının sinema takvimi Eskişehir’de de devam ediyor. Anadolu Üniversitesi İletişim Bilimleri Fakültesi tarafından düzenlenen 23. Eskişehir Uluslararası Film Festivali, 19–27 Kasım tarihleri arasında dokuz gün boyunca ulusal ve uluslararası yapımları izleyiciyle buluşturmaya hazırlanıyor. Uzun ve kısa metraj filmlerin yanı sıra belgesel, animasyon ve dünya sinemasından farklı örneklerin yer aldığı seçki; atölyeler ve akademik etkinliklerle de zenginleşiyor. Festivalin bu yılki programında, sinemanın üretim süreçlerine farklı açılardan yaklaşan yedi atölye ve 26–27 Kasım tarihlerinde gerçekleştirilecek 5. Film Festivalleri Sempozyumu da yer alıyor. Ayrıca Feyzi Tuna ve Nilüfer Aydan’a Onur Ödülleri, Biket İlhan ve Necip Sarıcı’ya ise Emek Ödülleri takdim edilecek. Eskişehir’in üniversite kimliğiyle bütünleşen bu festival, sinemayı genç kuşaklarla buluştururken akademi ile sektör arasında da bir karşılaşma alanı yaratıyor.
